Bài viết của Daniela Andino, đăng ngày 4 tháng 7 năm 2026
Theo góc nhìn của KTS, kiến thức bản địa đang định hình kiến trúc đương đại ra sao?
Trên khắp các vùng khí hậu và văn hóa xây dựng đa dạng, nhiều dự án kiến trúc đương đại đang áp dụng các phương pháp xây dựng của cư dân bản địa theo những cách thức mới. Các bức tường đất, kết cấu làm bằng tre, không gian chuyển tiếp có mái che và quy trình xây dựng có sự tham gia của cộng đồng đang được nhìn nhận lại — nó không đơn thuần chỉ là những tài liệu tham khảo, mà như những giải pháp thiết thực để giải quyết các thách thức mà kiến trúc đang và sẽ tiếp tục đối mặt trong tương lai.
Trong các dự án lần này, tri thức bản địa được thể hiện qua những quyết định thực tiễn: “Làm thế nào để điều hòa khí mát trong công trình mà không cần đến máy móc, tận dụng vật liệu tại chỗ, tạo ra kết cấu dễ sửa chữa, và duy trì tri thức xây dựng ngay trong cộng đồng sử dụng công trình đó.” Những điều kiện khiến tri thức này trở nên cần thiết – không phải là câu chuyện của tương lai, mà chúng đang hiện hữu ngay lúc này.
Thay vì coi tri thức bản địa là thứ cần được bảo tồn nguyên trạng, nhiều kiến trúc sư đang điều chỉnh nó để giải quyết các thách thức đương đại về môi trường, xã hội và xây dựng.
Tại Bangladesh, nhiều cộng đồng từ lâu đã phát triển các phương thức xây dựng thích ứng với nước thay vì chống lại nó. Dự án Khudi Bari, do văn phòng Marina Tabassum Architects thiết kế, tận dụng chính điều kiện này thông qua kết cấu tre nhẹ, có thể lắp ráp, tháo dỡ và dựng lại tùy theo sự thay đổi của cảnh quan.
Dự án đề cao tính gọn nhẹ, khả năng sửa chữa và vật liệu dễ tiếp cận. Khung tre của ngôi nhà có thể được lắp ráp bằng các công cụ đơn giản, cho phép chính cộng đồng sử dụng có thể tự xây dựng và tùy biến công trình.
Tính linh hoạt và khả năng sửa chữa linh hoạt không phải là điểm hạn chế của dự án, mà là một phần cốt lõi của thiết kế. Ở đây, tri thức bản địa thể hiện qua sự hiểu biết thực tiễn về cách sống chung với sự biến đổi của địa hình và mực nước. Dự án chứng minh cách tri thức này có thể trở thành một hệ thống nhà ở đương đại cho những nơi mà kiến trúc cần sự linh hoạt theo thời gian, và nơi mà tình trạng di cư do biến đổi khí hậu đã là thực tế hiện hữu chứ không còn là nguy cơ trong tương lai.
Một dạng tri thức về môi trường khác được thể hiện qua dự án Nhà khách Adakpame (Adakpame Guesthouse) của Studio NEiDA tại Lomé, Togo; tại đây, các khối đất nén được sản xuất ngay tại công trường trở thành một phần trong chiến lược thích ứng khí hậu của tòa nhà. Ngôi nhà được bố trí xoay quanh một sân trong, với các hành lang có mái che giúp tạo bóng râm và che chắn mưa.
Các phòng được thông gió tự nhiên theo phương nằm ngang, trong khi hệ thống mái dốc giúp thu gom nước mưa. Sự tiện nghi không đến từ các hệ thống bổ trợ, mà được kiến tạo thông qua vật liệu, luồng khí, bóng râm và nước.
Thay vì sử dụng kỹ thuật xây dựng bằng đất, dự án kết nối điều đó với một cách thức rộng lớn hơn trong việc thích ứng và sinh sống giữa điều kiện khí hậu cụ thể. Kết quả là một ngôi nhà mang phong cách đương đại, nơi các nguồn lực địa phương và các giải pháp thụ động kết hợp hài hòa, đồng thời quyết định xây dựng theo cách này xuất phát từ tính thực tiễn thay vì yếu tố cảm tính.
Tại Ai Cập, dự án El Ezba của tổ chức Hand Over mở rộng phạm vi thảo luận từ khía cạnh vật liệu sang quy trình thực hiện. Dự án sử dụng kỹ thuật đất nện và gạch đất không nung (adobe), nhưng tầm quan trọng của nó còn nằm ở phương pháp xây dựng. Thông qua quy trình thiết kế kết hợp thi công, người dân địa phương đã trực tiếp tham gia vào quá trình xây dựng, giúp kiến thức về kỹ thuật xây dựng được lưu giữ ngay tại cộng đồng – những người sẽ trực tiếp sử dụng và bảo trì ngôi nhà.
Đất không chỉ được lựa chọn vì tính sẵn có tại địa phương và hiệu quả cách nhiệt tốt, mà nó còn trở thành một phần của quy trình chia sẻ và truyền tải kỹ năng xây dựng trong cộng đồng. Trong trường hợp này, tri thức bản địa không chỉ hiện diện ở những bức tường mà còn nằm ngay trong chính hành động xây dựng. Một ngôi nhà mà cư dân hiểu rõ cách sửa chữa sẽ có tuổi thọ và giá trị sử dụng khác biệt so với những ngôi nhà mà họ không nắm được kỹ thuật bảo trì.
Kiến thức về không gian đóng vai trò trọng tâm tại Trường Hiwali (do pk_iNCEPTiON thiết kế), tọa lạc trên dãy núi Satmala thuộc bang Maharashtra. Được xây dựng phục vụ một cộng đồng nông nghiệp ở vùng sâu vùng xa, ngôi trường sử dụng kết cấu tường gạch chịu lực, đá địa phương và mái dốc lợp kim loại. Tuy nhiên, yếu tố then chốt giúp điều hòa khí hậu cho công trình chính là hiên nhà – một không gian đệm có mái che, vốn đóng vai trò kết nối giữa bên trong và bên ngoài trong kiến trúc nông thôn Ấn Độ từ bao đời nay.
Hiên nhà không chỉ là chi tiết trang trí, mà nó là giải pháp khí hậu chủ đạo của công trình. Các phòng học mở ra không gian ngoài trời có mái che, giúp mở rộng phạm vi học tập ra khỏi những căn phòng kín, đồng thời mặt cắt công trình được thiết kế để tối ưu hóa luồng không khí đối lưu tự nhiên.
Tri thức mà dự án khơi dậy thiên về khía cạnh không gian hơn là vật liệu: đó là sự thấu hiểu về cách bố trí công trình tương quan với hướng nắng, hướng gió và nhu cầu sử dụng để tạo ra sự thoải mái mà không cần phụ thuộc hoàn toàn vào các hệ thống kỹ thuật cơ khí.
Tại Bali, dự án BaleBio của Cave Urban tái hiện hình ảnh Bale Banjar – kiểu nhà cộng đồng có không gian mở, vốn là trung tâm gắn kết đời sống làng xã trên khắp hòn đảo. Được xây dựng bằng kết cấu tre ép (laminated bamboo) và vật liệu tái chế, dự án đã biến một bãi đỗ xe bị bỏ hoang thành không gian cộng đồng kiên cố.
Dự án này không chỉ kế thừa truyền thống về vật liệu mà còn tái hiện một mô hình không gian đặc trưng.
Bale Banjar từ lâu đã là nơi diễn ra các hoạt động tụ họp cộng đồng nhờ sự kết hợp đơn giản giữa không gian mở, bóng râm và khả năng thông gió tự nhiên. BaleBio tiếp nối tinh thần đó thông qua kỹ thuật xử lý tre hiện đại, sử dụng nguồn tre địa phương và được thi công bởi các nghệ nhân trong vùng.
Thay vì đặt tri thức bản địa và kỹ thuật đương đại ở thế đối lập, dự án cho thấy cách hai yếu tố này có thể bổ trợ và củng cố lẫn nhau. Tại miền nam Haiti, nơi các cộng đồng vẫn đang nỗ lực tái thiết sau những trận bão và động đất, vấn đề xây dựng luôn gắn liền với việc tái xây dựng.
Dự án Trung tâm Cộng đồng tại Bercy-Cavaillon (Haiti) do EVA Studio thực hiện đã lấy cảm hứng từ *lakay riral* – kiểu nhà nông thôn truyền thống của Haiti – để phát triển một hệ thống kết cấu kết hợp; hệ thống này sử dụng đá lòng sông tại địa phương, lớp trát từ đất, các khoảng mở rộng rãi để tạo luồng gió đối lưu, cùng hệ thống khe thoáng ở phần mái giúp thoát khí nóng một cách tự nhiên.
Nước mưa được thu gom trực tiếp từ mái nhà, trong khi quá trình xây dựng diễn ra theo hình thức *konbit* – một tập quán lao động tập thể của người Haiti nhằm hướng tới mục tiêu chung. Người dân đã trực tiếp tham gia vào công tác xây dựng, giúp dự án thích ứng linh hoạt với những thay đổi và tình trạng thiếu hụt vật liệu. Kết quả là một trung tâm cộng đồng mà người dân biết cách sử dụng, bảo trì và sửa chữa, bởi chính họ đã góp công xây dựng và công trình được hình thành từ những kiến thức vốn đã tồn tại trong cộng đồng.
Các dự án này cho thấy kiến thức bản địa vẫn giữ nguyên giá trị, không phải vì nó gắn liền với một loại vật liệu hay kiểu kiến trúc cụ thể nào, mà bởi nó luôn đáp ứng hiệu quả các điều kiện thực tế: nguồn nước, nhiệt độ, đất đai, không khí, thiên tai và sự khan hiếm tài nguyên. Dù ở những vùng địa lý hay nền văn hóa xây dựng khác nhau, một nhận định chung vẫn luôn được khẳng định: nguồn kiến thức đó vẫn hiện hữu và chưa bao giờ mai một.
Thay vì coi kiến thức bản địa là một di sản bất biến, các dự án này chứng minh rằng loại hình kiến thức ấy hoàn toàn có thể tiếp tục phát triển song hành cùng những nhu cầu của thời đại. Qua đó, chúng gợi mở rằng một số phương pháp mà kiến trúc tương lai sẽ ngày càng chú trọng thực chất đã tồn tại sẵn trong kho tàng kiến thức được đúc kết qua nhiều thế hệ xây dựng.
Xem thêm các bài viết và bản dịch khác của HieuHouse A&D tại:
