Ở nhiều thành phố châu Á, khí hậu mùa hè có thể cảm nhận được rất rõ do nhiệt độ tăng cao. Tại Hồng Kông, người ta có thể di chuyển từ một tòa chung cư, qua đến khu trung tâm thương mại dạng khối đế (podium mall), sau đó đi vào hệ thống đường sắt đô thị MTR, đến một khu phức hợp thương mại khác ở phía dưới, rồi tiếp tục hành trình qua những cầu đi bộ có mái che hoặc các lối đi ngầm — mà chẳng cần phải tiếp xúc với bầu không khí mùa hè bên ngoài. Nắng nóng, độ ẩm, mưa và sự thay đổi theo mùa vẫn hiện hữu, nhưng phần lớn có thể tránh được nhờ một mạng lưới các không gian nội thất được sử dụng máy điều hòa liên tục.
Trong nhiều thập kỷ, điều hòa không khí đã phát triển từ một máy móc công nghệ phục vụ cho việc làm mát từng căn phòng riêng lẻ trở thành một dạng hạ tầng đô thị có khả năng tạo ra một “môi trường đô thị thay thế”. Điều này đặc biệt rõ nét tại một số khu vực ở Đông Á và Đông Nam Á, nơi mô hình phát triển đô thị định hướng giao thông công cộng thường kết hợp nhà ga đường sắt, trung tâm thương mại, nhà ở, văn phòng và các dịch vụ thiết yếu khác trong những tổ hợp liên kết với nhau.
Mô hình Railway plus Property — kết hợp giữa đường sắt và bất động sản — đã góp phần thể chế hóa mối quan hệ giữa giao thông và phát triển đô thị. Qua đó hình thành những khu vực mà việc di chuyển trong thành phố ngày càng trở nên không thể tách rời khỏi việc di chuyển qua các không gian nội thất do tư nhân quản lý.
Tuy nhiên, chính sự thành công đó cũng đặt ra một câu hỏi có phần khó chịu hơn: “Từ bao giờ việc thích ứng với khí hậu bắt đầu trở thành một cách để trốn tránh với nhiệt độ bên ngoài?”
Khi các không gian được điều hòa ngày càng lớn, liên kết với nhau chặt chẽ hơn và tạo thành những chuỗi không gian liên tục, thành phố bên ngoài có thể dần được cảm nhận chủ yếu như một khoảng gián đoạn đầy khó chịu giữa những không gian nội thất được kiểm soát.
Điều khởi đầu như một giải pháp để giảm bớt sự khắc nghiệt của khí hậu có thể từng bước trở thành một dạng né tránh khí hậu, qua đó không chỉ làm thay đổi cách các thành phố được xây dựng, mà còn định hình lại cách cư dân nhận thức và kỳ vọng về việc trải nghiệm khí hậu của chính nơi mình sinh sống.
Khi Trung tâm thương mại trở thành Thành phố
Trung tâm thương mại quy mô lớn đương đại ở châu Á khác biệt đáng kể so với hình ảnh quen thuộc về những khu mua sắm ngoại ô — những điểm đến biệt lập được bao quanh bởi các bãi đỗ xe. Tại Hồng Kông, trung tâm thương mại thường đồng thời đóng vai trò như một hạ tầng giao thông và lưu thông đô thị. Người ta đi xuyên qua trung tâm thương mại để đến nhà ga đường sắt, thực hiện phần lớn hành trình di chuyển theo chiều đứng trong thành phố, ghé mua thực phẩm trên đường về nhà, ăn uống, gặp gỡ bạn bè, rồi cuối cùng đi đến một tòa chung cư hoặc văn phòng phía trên.
Trong đời sống thường nhật, một không gian về mặt lý thuyết vẫn được xem là nội thất thương mại lại bắt đầu đảm nhiệm nhiều chức năng vốn thuộc về đường phố, quảng trường và những không gian khác của thành phố công cộng.
Điều này khiến trung tâm thương mại trở nên khó có thể được xem như là một biểu hiện kiến trúc của chủ nghĩa tiêu dùng. Thành công của mô hình này nằm chính ở tính hữu dụng của nó. Bằng cách kết hợp giao thông, thương mại, dịch vụ và các luồng di chuyển trong những tổ hợp đô thị cô đọng, Hồng Kông đã hình thành một mô hình đời sống đô thị mật độ cao với mức độ thuận tiện đáng kể.
Thực tế, trung tâm thương mại không thực sự tách mình khỏi thành phố, mà ngược lại, nó hấp thụ một phần đáng kể của thành phố vào bên trong nó. Đi bộ, chờ đợi, gặp gỡ, ăn uống, chuyển đổi giữa các phương thức giao thông hay di chuyển từ nơi làm việc về nhà — tất cả đều có thể diễn ra trong một chuỗi không gian nội thất được quản lý và kiểm soát.
Ở những nơi khác trong khu vực, những mô hình tương tự đã trở thành công cụ quy hoạch đô thị rõ ràng. Cơ quan Tái phát triển Đô thị Singapore (URA) thúc đẩy các tuyến kết nối dành cho người đi bộ — bao gồm những lối đi có mái che, cầu đi bộ trên cao và đường ngầm — giữa các khu phát triển đô thị và các nhà ga giao thông công cộng nhanh. Một số khu vực được quy hoạch dựa trên những mạng lưới đa tầng toàn diện, nhằm tạo ra một hệ thống di chuyển liền mạch, thuận tiện và ít phụ thuộc vào điều kiện thời tiết.
Tại Bangkok, One Bangkok kết hợp các tuyến đi bộ ngoài trời có bóng râm với những không gian kín có điều hòa, tạo thành hai cách tiếp cận song song nhằm đáp ứng sự thoải mái của người đi bộ trong điều kiện khí hậu của thành phố. Kết quả không còn đơn thuần là một tập hợp các tòa nhà được kiểm soát khí hậu, mà đang dần hình thành một cảnh quan đô thị nội thất hóa liên tục.
Tuy nhiên, chi phí môi trường để duy trì những không gian như vậy không hề nhỏ. Tại Hồng Kông, riêng hệ thống điều hòa không khí đã chiếm khoảng 30% tổng lượng điện tiêu thụ trong năm 2023, theo Cục Dịch vụ Cơ điện Hong Kong (Electrical and Mechanical Services Department). Nếu chỉ xét ở quy mô tương đối, và tùy thuộc vào các giả định về hiệu suất của hệ thống cũng như cách lượng điện này cuối cùng được chuyển hóa và phát tán.
Tuy nhiên, tiêu thụ năng lượng chỉ là một phần của câu chuyện kiến trúc. Khi các không gian được điều hòa ngày càng lớn và kết nối với nhau chặt chẽ hơn, chúng cũng bắt đầu thay đổi kỳ vọng của con người về thế nào là sự tiện nghi trong đô thị. Một thành phố tiện nghi không nhất thiết còn là thành phố có khả năng khiến các không gian ngoài trời trở nên dễ sống; thay vào đó, nó ngày càng có thể trở thành một thành phố nơi việc tiếp xúc với những không gian ấy trở thành một lựa chọn có thể tránh được.
Khi rời khỏi đường phố trở thành lựa chọn
Sự chuyển dịch này tạo ra một vòng phản hồi tinh tế. Khi ngày càng nhiều hoạt động thường nhật được đưa vào các không gian có điều hòa, đầu tư và sự quan tâm cũng tự nhiên dịch chuyển theo. Trung tâm thương mại trở nên sạch sẽ hơn, mát mẻ hơn, thuận tiện hơn và được tích hợp nhiều chức năng hơn, trong khi đường phố bên ngoài ngày càng được trải nghiệm như một khoảng không gian chỉ cần đi qua để đến với môi trường được kiểm soát tiếp theo.
Khoảng thời gian phải ở bên ngoài càng kém dễ chịu khi đặt cạnh những không gian nội thất ấy, thì không gian bên trong càng trở nên hấp dẫn. Vì vậy, việc tìm cách thoát khỏi khí hậu có thể đồng thời củng cố chính những điều kiện khiến con người muốn tiếp tục thoát khỏi nó.
Sự khác biệt này rất quan trọng. Ban đầu, điều hòa không khí chỉ là một phương tiện nhằm cải thiện điều kiện tiện nghi trong những không gian nội thất cụ thể; ngày nay, nó có thể tham gia vào việc tái tổ chức cả thành phố xoay quanh những không gian ấy.
Nếu cái nóng có thể được giải quyết đơn giản bằng cách đi vào bên trong, sẽ có ít áp lực hơn trong việc tạo ra một tuyến đường dành cho người đi bộ đủ dễ chịu khi phải tiếp xúc trực tiếp với khí hậu. Nếu những trận mưa lớn có thể được tránh bằng đường hầm hoặc cầu đi bộ có mái che, rìa đường phố cũng không còn phải đảm nhiệm vai trò che chắn như trước. Khi các luồng di chuyển ngày càng chuyển lên cao, xuống dưới lòng đất và xuyên qua các tòa nhà, ranh giới kiến trúc giữa bên trong và bên ngoài cũng trở nên ngày càng đột ngột. Một môi trường được kiểm soát; môi trường còn lại trở thành thứ mà con người chỉ đi qua.
Điều này không có nghĩa rằng câu trả lời là quay trở lại một cách hoài niệm với thành phố trước thời đại làm mát cơ học. Việc hoàn toàn phơi mình trước khí hậu cũng không mặc nhiên đồng nghĩa với một trải nghiệm chân thực hơn. Tại những thành phố ngày càng nóng và ẩm, điều hòa không khí có thể là yếu tố thiết yếu đối với sức khỏe và sự thoải mái trong đời sống hằng ngày.
Câu hỏi đáng quan tâm hơn là: liệu không gian được điều hòa vẫn chỉ là một trong nhiều hình thức trải nghiệm đô thị, hay nó đang trở thành đích đến mặc định của chính đời sống đô thị?
Singapore là một trường hợp đối chiếu đáng chú ý ở khía cạnh này. Bên cạnh các mạng lưới giao thông ngầm và trên cao, các hướng dẫn quy hoạch của thành phố vẫn yêu cầu và khuyến khích phát triển các lối đi có mái che nhưng thông thoáng hai bên, các tuyến đi bộ công cộng có mái che, cảnh quan xanh và những kết nối ở cao độ mặt đất. Những giải pháp này mang lại sự bảo vệ cần thiết trước khí hậu mà không nhất thiết phải tách người đi bộ hoàn toàn khỏi môi trường bên ngoài.
Sự khác biệt này có lẽ thể hiện rõ nhất qua các thế hệ. Đối với những người từng trải nghiệm các thành phố nhiệt đới châu Á trước khi điều hòa không khí trở nên phổ biến, bước vào một không gian được làm mát là một hình thức tìm kiếm sự dễ chịu có ý thức: người ta biết rõ mình đang muốn thoát khỏi điều gì. Với những thế hệ sau, môi trường được điều hòa ngày càng trở thành phông nền quen thuộc của đời sống đô thị.
Di chuyển từ một ngôi nhà có điều hòa vào sảnh thang máy, đi qua khối đế, lên hệ thống đường sắt, rồi bước vào một trung tâm thương mại hoặc văn phòng khác không còn nhất thiết tạo cảm giác như đang rời khỏi thành phố. Đó đơn giản chính là thành phố. Sự thoát ly đạt đến mức hoàn chỉnh nhất khi môi trường thay thế không còn được nhận diện như một môi trường “thay thế” nữa — một khả năng có thể xảy ra với những thế hệ trẻ, những người biết đến thành phố được điều hòa không phải như một ngoại lệ, mà như trạng thái mặc định của đời sống đô thị.
Sự bình thường hóa này cũng có thể làm thay đổi những gì cư dân kỳ vọng kiến trúc phải mang lại. Sự thay đổi theo mùa trở thành một bất tiện cần được loại bỏ, thay vì một điều kiện mà các thói quen sinh hoạt có thể thích nghi và cùng tồn tại. Một môi trường tiện nghi được kỳ vọng sẽ duy trì trạng thái tương đối ổn định, bất kể bên ngoài đang diễn ra điều gì.
Ở mức cực đoan nhất, các đại dự án đô thị bắt đầu gợi liên tưởng đến những chiếc tủ lạnh ở quy mô thành phố: những không gian nội thất khổng lồ có khả năng duy trì các điều kiện khí quyển theo mong muốn, trong khi thời tiết, mùa và khí hậu vẫn tiếp diễn bên ngoài lớp vỏ bao che.
Đây là một thành tựu đáng kể về mặt công nghệ, nhưng đồng thời cũng tạo ra một mối quan hệ đặc thù với địa điểm — nơi những khác biệt về môi trường ngày càng có thể được tạm gác lại, thay vì được trực tiếp trải nghiệm.
Trở lại với khí hậu
Vì vậy, thách thức không nằm ở việc phủ nhận thành phố được điều hòa, bởi sự tiện lợi của mô hình này đã trở thành một phần thiết yếu của đời sống đô thị đương đại. Các trung tâm thương mại quy mô lớn hay những khu phát triển định hướng giao thông công cộng cũng không nên bị xem nhẹ chỉ vì chúng là những không gian khép kín hoặc được quản lý bởi tư nhân. Tại những thành phố như Hồng Kông, mật độ cao cùng khả năng tích hợp với hệ thống giao thông công cộng đã tạo ra những hiệu quả đô thị thực sự, trong khi các tuyến lưu thông được bảo vệ có thể giúp thành phố dễ sử dụng hơn đáng kể trong điều kiện nắng nóng cực đoan và mưa lớn.
Câu hỏi nằm ở chỗ: điều gì xảy ra khi mô hình này trở nên thành công đến mức thế giới bên ngoài bắt đầu trở nên ít quan trọng hơn?
Giữa một trung tâm thương mại khép kín và một con phố hoàn toàn phơi mình trước khí hậu tồn tại một phạm vi kiến trúc rộng lớn hơn nhiều. Những lối đi có mái che, không gian công cộng có bóng râm, mảng xanh, hành lang mở hai bên, các khoảng đón gió, những vùng chuyển tiếp được điều hòa một phần và các không gian có khả năng thay đổi theo thời tiết đều có thể mang lại sự bảo vệ mà không đòi hỏi phải tách biệt hoàn toàn con người khỏi môi trường bên ngoài.
Mục tiêu không phải là loại bỏ điều hòa không khí, mà là ngăn việc điều hòa cơ học trở thành định nghĩa duy nhất mà chúng ta có thể hình dung về sự tiện nghi.
Xem thêm các bài viết khác của HieuHouse A&D:
