Lũ lụt không đến như một “món quà bất ngờ” của mẹ thiên nhiên. Nó quay trở lại và theo sau những dòng sông dâng cao, cùng với khí hậu gió mùa, làm xói mòn đất và tràn vào những ngôi nhà vốn không có cấu trúc xây dựng nhằm mục đích chống chọi với thiên tai ngay từ đầu.
Những bức tường được tháo dỡ và vật liệu được thu gom trước khi chúng bị nước lũ cuốn trôi, các công trình được xây dựng lại với quy trình lặp lại quen thuộc cho thấy rằng đây không phải là lần đầu lũ lụt gây ra tai họa như vậy, mà nó đã xảy ra rất nhiều lần tương tự như vậy trước đây. Trong những vùng đất mà nước lũ có nguy cơ quay trở lại vào mỗi năm, tính an cư hoàn toàn phụ thuộc vào khả năng tái bắt đầu của người dân bản địa.
Trên khắp các vùng đồng bằng ngập lũ của Bangladesh, lưu vực sông Brahmaputra và đồng bằng sông Mekong, ngập lụt là điều chắc chắn sẽ xảy ra và nó đến theo mùa. Các báo cáo của các tổ chức như Ngân hàng Thế giới và Ủy ban Liên chính phủ về Biến đổi Khí hậu thường đánh giá và mô tả lũ lụt thông qua mức độ tàn phá và thiệt hại, đo lường “sự thành công” chống lại thiên tai thông qua khả năng chống chịu và độ bền của các công trình sau đó.
Tuy nhiên, ở những vùng đất bị ngập lụt hàng năm, những tiêu chí như vậy chỉ nói lên được một phần của vấn đề mà thôi. Bản thân bề mặt đất tự nhiên là sự kết hợp giữa trạng thái luân phiên giữa mềm và rắn, cho nên việc xây dựng như thể “mặt đất luôn luôn cố định” chính là suy nghĩ chống lại chính điều kiện định hình nên nó
Để giải quyết bài toán này, các kiến trúc sư lựa chọn cách tiếp cận khác và được điều chỉnh phù hợp hơn với điều kiện nơi đây. Vật liệu được lựa chọn dựa trên tiêu chí dễ thay thế, hệ thống kết cấu dễ tháo dỡ, và ngăn chia không gian hợp lý hơn. Hệ thống nhà ở Khudi Bari ở Bangladesh thể hiện rõ các logic này: khung tre nhẹ giúp giảm tải trọng kết cấu, các mối nối cho phép tháo rời cấu trúc dễ dàng, và việc xây dựng dựa vào lao động địa phương thay vì các quy trình có phần phức tạp hơn của các đơn vị thi công chuyên nghiệp. Điều tưởng chừng như đơn giản ấy, nhưng trên thực tế lại vô cùng hữu ích và có tính ứng dụng cao. Mỗi quyết định xây nên một kiến trúc đều có thể dự đoán trước được thời điểm nó cần tháo dỡ trong tương lai.
Logic này được áp dụng cho cả những ngôi nhà nhỏ riêng lẻ. Khi lũ lụt không chỉ là sự kiện gây gián đoạn sinh hoạt mà là tình trạng tái diễn, thì toàn bộ khu định cư sẽ được tổ chức và quy hoạch lại xung quanh nguồn nước. Ở Ganvié, một ngôi làng được xây dựng trên đầm phá ở Benin, nhà cửa được nâng cao lên nhờ cọc, việc đi lại diễn ra bằng thuyền, và cuộc sống hàng ngày diễn ra trên mặt nước lũ chứ hiếm khi nào nó hoàn toàn khô ráo. Khu định cư không thể tự mình chống lại lũ lụt; do đó nó được quy hoạch lại sao cho phù hợp hơn với điều kiện nơi đây.
Ngôi nhà tre nổi của H&P Architects là một ví dụ cho kiến trúc thích ứng với lũ lụt nơi đây. Hệ thống kết cấu bằng tre giữ cho ngôi nhà ổn định và chắc chắn, trong khi các thùng tái chế cung cấp sức nổi, cho phép ngôi nhà nổi lên theo nước lũ. Thay vì cố gắng ngăn nước tràn vào, thiết kế thích ứng với sự hiện diện của nước, cho phép tiếp tục sinh hoạt trong khoảng thời gian ngập lụt vẫn còn đó. Ở đây, thay vì tìm cách phục hồi sau thiên tai, người dân tìm cách để vẫn có thể sinh hoạt bất chấp điều kiện thời tiết khắc nghiệt.
Các giải pháp kỹ thuật phức tạp hơn, chẳng hạn như những ngôi nhà lưỡng cư do CTA Creative Architects phát triển, hoạt động trên các nguyên tắc tương tự nhưng yêu cầu độ phức tạp về kỹ thuật cao hơn hẳn. Nền móng nổi và các cột dẫn hướng thẳng đứng cho phép các công trình nổi lên tại chỗ khi mực nước dâng cao. Nhưng, khi kiến trúc ngày càng được thiết kế theo hướng nặng về kỹ thuật, nó có nguy cơ đánh mất tính dễ tiếp cận và khả năng sửa chữa, vốn là cách bảo trì của nhiều hệ thống kiến trúc truyền thống.
Sự căng thẳng này càng trở nên rõ rệt hơn khi các logic thích ứng được so sánh với các khuôn khổ của kiến trúc hiện nay, trong đó độ bền được ưu tiên hơn tính linh hoạt. Bởi vậy, trong quá trình các kiến trúc sư tìm kiếm giải pháp để thích ứng được với điều kiện đặc biệt nơi đây, họ cần đưa ra một kiến trúc có khả năng chống chịu được với thiên tai mà không cần thay đổi quá nhiều.
Thay vì đo lường khả năng chống chịu nước của một ngôi nhà, các kiến trúc sư đề xuất có thể đánh giá mức độ dễ dàng sửa chữa, di dời hoặc xây dựng lại nó. Thay vì chỉ tập trung vào thiệt hại mà lũ lụt mang lại, chúng ta có thể xem xét đến khả năng tái sử dụng vật liệu.
Ở các vùng dễ bị lũ lụt, các kiến trúc sư đã và đang hoạt động nghiên cứu theo đề xuất này này. Những ngôi nhà vẫn giữ được tính linh hoạt của nó để có thể dễ bề di chuyển, các bộ phận và cấu trúc của nó được tái sử dụng thông qua việc xây dựng lại. Ở những nơi có điều kiện thời tiết và thiên tai đến liên tục như vậy, khả năng thích ứng được định nghĩa bởi những công trình có thể sẽ biến mất khi lũ lụt tới, nhưng bản thân nó vẫn có thể tái cấu trúc lại và tiếp tục công việc che nắng che mưa của mình, hết lần này đến lần khác.
Tài liệu tham khảo:
Building Light in a Flood Zone: Architecture for Seasonal Inundation
Xem thêm:
Thiết kế vườn treo cho nhà phố chật hẹp vẫn “thở” dễ dàng
