Khi nghĩ về mặt tiền của những công trình nhà ở hay bất cứ công trình nào, mọi người ít khi nghĩ đến chúng giống như là một “không gian sống”. Chúng ta thường xem mặt tiền là những yếu tố ngăn cách giữa nội thất và ngoại thất, lớp vi khí hậu, lớp đệm giảm tiếng ồn và bảo vệ các công trình khỏi những yếu tố ngoại cảnh khác. Chúng tạo nên ngôn ngữ thị giác cho kiến trúc, nhưng đồng thời cũng được thiết kế giống như một lớp vỏ, một “cánh cửa” để giữ khoảng cách với nhịp sống bên ngoài công trình.
Nhưng mặt tiền của một công trình chưa bao giờ chỉ đơn thuần là một lớp sơn hay bề mặt phẳng và nhẵn. Trong nhiều thế kỷ, các kiến trúc sư đã cố ý tạo ra những môi trường và điều kiện cho những nhịp sống khác ngoài con người. Ví dụ, chim làm tổ dưới mái ngói, côn trùng trú ngụ trong các khe nứt trên tường gạch, và rêu hoặc thực vật mọc rễ dọc theo gờ tường, máng xối và bề mặt đá thô ráp. Những điều kiện này thì hiếm khi được thiết kế với mục đích có các loài khác ngoài con người, nhưng chúng đã tạo ra những cơ hội nhỏ cho các sự sống khác được sinh sống ở đó.
Một số dự án gần đây ở nước ngoài đang bắt đầu trả lời câu hỏi cho câu hỏi “Liệu mặt tiền có thể trở thành không gian sống được không?”. Thay vì chỉ coi mặt tiền như một ranh giới trong – ngoài, họ còn coi nó như nơi trú ẩn, cơ hội làm tổ và không gian cho các loài khác. Mặt tiền vẫn là một phần của tòa nhà, nhưng nó cũng bắt đầu tham gia vào các hệ sinh thái xung quanh.
Trong dự án “Nguyên mẫu sinh thái của tòa nhà vườn cây chủ và cây lấy mật” của Husos Architects ở Cali, Colombia, mặt tiền làm được nhiều thứ hơn là một lớp đệm vi khí hậu.
Các bụi cây và cây leo từ hệ sinh thái xung quanh, đặc biệt là cây lấy mật và cây chủ cho bướm trở thành một phần của mặt tiền. Mặt tiền cũng tạo bóng mát, cải thiện vi khí hậu của tòa nhà và giảm tiêu thụ năng lượng, kết nối các chức năng sinh thái với sự thoải mái hàng ngày.
Theo nghĩa này, mặt tiền không chỉ còn là một lớp bảo vệ, mà còn là một không gian sống nơi chim, côn trùng và thực vật có thể hiện diện trong thành phố.
Vì tòa nhà cũng hoạt động như một xưởng làm việc và là một nơi để giao lưu, cho nên vai trò “sinh thái” này không chỉ giới hạn ở mặt tiền. Dự án tận dụng mật độ khách tham quan hàng ngày như một cách để lưu truyền thông tin và nâng cao nhận thức về các loài thực vật địa phương. Các buổi trò chuyện với trẻ em trong khu phố mở rộng logic này ra ngoài tòa nhà, khuyến khích sự xuất hiện của các thảm thực vật tương tự trên ban công, sân hiên và vườn trước nhà.
Tại trường SO Fier ở Utrecht, do EVA architecten thiết kế, ý đồ thiết kế tương tự như vậy không quá phô trương, nhưng có chủ đích. Các hộp làm tổ cho chim và dơi được tích hợp trực tiếp vào mặt tiền, tạo ra những không gian nhỏ cho các sinh vật sống khác bên trong mặt tiền của tòa nhà. Điều này cho thấy việc tạo không gian cho các loài khác không phải lúc nào cũng phụ thuộc vào một mục đích thiết kế ban đầu dễ thấy, đồng thời nó cũng cho phép mặt tiền vẫn giữ được tính bảo vệ trong khi trở nên thoáng đãng đối với sự sống xung quanh.
Một thiết kế tương tự xuất hiện trong dự án Hochbord Housing của Conen Sigl Architekten ở Thụy Sĩ, nhưng ở đây nó gắn liền với cuộc sống sinh hoạt hàng ngày nhiều hơn. Dự án này tích hợp các vật dụng hỗ trợ làm tổ cho tám loài chim, cũng như dơi và ong rừng vào mặt tiền và phần mái nhà. Thay vì tập trung các chức năng sinh thái vào một khu vực duy nhất thì lần này môi trường sống được phân bố khắp tòa nhà. Không gian làm tổ cho các loài sinh vật khác trở thành một phần của tòa nhà, không gian lưu thông và các tiện nghi chung, đưa các dạng sống khác nhau đến gần nhau hơn.
Những không gian làm tổ này cũng có các khu vực trồng cây, không gian xanh để sinh hoạt và cảnh quan xung quanh tòa nhà. Cây cối thu hút côn trùng, sau đó trở thành một phần nguồn thức ăn cho chim và dơi. Do đó, mặt tiền không chỉ đơn thuần là nơi trú ẩn. Nó trở thành một phần trong một hệ thống lớn hơn về mối quan hệ giữa thảm thực vật, động vật hoang dã và cư dân.
Trường Tiểu học Khoa học và Đa dạng Sinh học của Chartier Dalix Architectes đã đẩy ý tưởng này đi xa hơn, bởi vì đối với nơi này, mặt tiền không được coi là một môi trường sống, mà là nơi hình thành các hệ sinh thái đó.
Vỏ bê tông của nó được xây dựng từ các khối đúc sẵn, với độ nổi, độ sâu và độ xốp tạo ra các điều kiện khác nhau cho thảm thực vật và động vật. Nước được dẫn qua khe của bức tường, trong khi các nếp gấp, hốc và phần nhô ra tạo ra nơi trú ẩn cho côn trùng, chim và dơi.
Tòa nhà VERTICAL ở Amsterdam mở rộng câu hỏi này từ mặt tiền ra toàn thành phố. Được phát triển trong quá trình chuyển đổi khu Sloterdijk từ một khu văn phòng thành một khu dân cư đa chức năng, dự án đáp ứng nhu cầu của một phần thành phố nơi cơ sở hạ tầng và sự phát triển dày đặc đã làm giảm đi nhiều kết nối giữa các không gian xanh. Trong bối cảnh này, mặt tiền mang trên mình nhiều công năng hơn, không đơn giản chỉ là lớp ngoài cùng của tòa nhà nữa. Thông qua các không gian làm tổ, sân thượng trồng cây, khu vườn phía trước mặt tiền và các khe hở dành cho chim, dơi và côn trùng giúp tái tạo lại những nơi cho các loài khác di chuyển, kiếm ăn và tìm nơi trú ẩn.
Dự án này đã khéo léo kết hợp thảm thực vật, không gian làm tổ, bể chứa nước, vườn trên mái nhà và các dải cây xanh dọc theo toàn bộ tòa nhà. Việc trồng cây cung cấp thức ăn và nơi trú ẩn cho các loài sinh vật khác nhau, đồng thời hình thành lớp đệm cây xanh và quản lý nước mưa còn tồn đọng lại. Trong công trình này, lớp vỏ tòa nhà trở thành một phần mở rộng theo chiều dọc của cảnh quan, cho phép mặt tiền độc đáo này kết nối tòa nhà với các hệ thống môi trường rộng lớn hơn xung quanh nó.
Mặc dù các dự án này khác nhau về quy mô, chương trình và bối cảnh, nhưng chúng có chung một cách tiếp cận với thiên nhiên và môi trường xung quanh. Thay vì coi mặt tiền như một lớp ranh giới giữa công trình và môi trường, giữa nội thất và ngoại thất, các kiến trúc sư đã thiết kế nó như một không gian chuyển tiếp giữa trong và ngoài.
Theo cách hiểu đó, câu hỏi không chỉ là, “Liệu các công trình có thể hỗ trợ được cho các hệ sinh thái hay không?” mà còn là làm thế nào kiến trúc có thể tái hiện lại một môi trường nơi mà các loài khác có thể trú ngụ và sinh hoạt tại đây.
Trong nhiều dự án tương tự như các công trình kể trên, câu hỏi đó được trả lời bằng việc các kiến trúc sư xem xét để tạo ra những môi trường sống tích hợp vào phần mặt tiền thay vì cần phải có sự can thiệp của các công nghệ lớn trên thế giới. Mặt tiền về bản chất vẫn là một ranh giới, một lớp đệm chuyển tiếp, nhưng những dự án này cho thấy nó cũng có thể trở thành một thứ khác: một nơi mà kiến trúc có thể tạo ra môi trường sống độc đáo và lí tưởng, xóa đi ranh giới giữa con người và động vật, mở ra một không gian gần gũi với thiên nhiên xung quanh hơn.
